VINAGRI.News - Ấn Độ đã khẳng định vị thế cạnh tranh trên thị trường gạo toàn cầu với vai trò là nước xuất khẩu lớn nhất thế giới. Tuy nhiên, sự phụ thuộc vào nguồn nước ngầm và các hoạt động canh tác tiêu tốn năng lượng đang đặt ra thách thức về tính bền vững. Chính sách lúa gạo cần chuyển trọng tâm từ sản lượng sang giá trị, hướng tới nâng cao năng suất trên mỗi đơn vị nước, tăng thu nhập trên mỗi tấn gạo và giảm tiêu hao năng lượng trong sản xuất, xuất khẩu.
Canh tác lúa cũng có tác động đáng kể đến khí hậu. Những cánh đồng lúa ngập nước có thể phát thải khí methane (CH₄), trong khi việc sử dụng quá mức và không hợp lý phân bón chứa nitơ cùng các hoạt động canh tác thâm canh theo phương thức truyền thống khác góp phần làm gia tăng phát thải các loại khí nhà kính. Ảnh: Tư liệu
Tóm lược:
> Ấn Độ xuất khẩu 21,57 triệu tấn gạo trong niên vụ 2025/26, chiếm khoảng 30 - 35% thương mại gạo toàn cầu.
> Gạo xuất khẩu mang theo lượng nước lớn đã sử dụng trong sản xuất, đặc biệt là nguồn nước ngầm khan hiếm.
> Canh tác lúa ngập nước và sử dụng phân bón thiếu hợp lý làm gia tăng phát thải khí nhà kính.
> Ấn Độ cần chuyển từ tăng sản lượng sang nâng cao giá trị, đồng thời giảm chi phí tài nguyên và môi trường trên mỗi tấn gạo xuất khẩu.
Xuất khẩu gạo tăng trưởng nhưng đặt ra bài toán bền vững
Ngành lúa gạo Ấn Độ đang đối mặt với một nghịch lý quan trọng về chính sách. Quốc gia này là nhà xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới, nhưng hoạt động sản xuất tại nhiều vùng trồng lúa trọng điểm lại phụ thuộc đáng kể vào nguồn nước và các tài nguyên thiên nhiên khác. Điều này đặt ra những câu hỏi quan trọng về tính bền vững lâu dài của sản xuất và xuất khẩu.
Do đó, không thể chỉ đánh giá tính bền vững của hoạt động xuất khẩu gạo thông qua khối lượng hàng bán ra và nguồn thu ngoại tệ. Lượng tài nguyên nước và các nguồn lực môi trường được sử dụng để tạo ra những lô hàng xuất khẩu cũng cần được tính đến.
Theo ước tính, Ấn Độ sản xuất 154,02 triệu tấn gạo trong niên vụ 2025/26. Uttar Pradesh, Telangana, Tây Bengal, Punjab, Chhattisgarh, Odisha, Madhya Pradesh, Bihar, Andhra Pradesh và Tamil Nadu là những bang sản xuất gạo hàng đầu của nước này.
Kể từ năm 2012, Ấn Độ liên tục duy trì vị trí nhà xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới, chiếm khoảng 30 - 35% tổng lượng gạo xuất khẩu toàn cầu trong những năm gần đây. Xuất khẩu gạo của nước này tăng từ 17,73 triệu tấn trong niên vụ 2020/21 lên 21,57 triệu tấn trong niên vụ 2025/26. Trong cùng giai đoạn, giá trị xuất khẩu tăng từ 8,82 tỷ USD lên 11,54 tỷ USD.
Xuất khẩu gạo: Giá trị và sản lượng phản ánh hai bức tranh khác nhau
Cơ cấu xuất khẩu gạo của Ấn Độ gồm hai phân khúc riêng biệt: gạo Basmati cao cấp và gạo non-Basmati có sản lượng xuất khẩu lớn.
Theo Cơ quan Phát triển Xuất khẩu Nông sản và Thực phẩm Chế biến Ấn Độ (APEDA), trong niên vụ 2025/26, nước này xuất khẩu 6,52 triệu tấn gạo Basmati, đạt giá trị 501,38 tỷ rupee (50.138 crore rupee), tương đương 5,67 tỷ USD. Trong khi đó, xuất khẩu gạo non-Basmati đạt 15,04 triệu tấn, trị giá 518,92 tỷ rupee (51.892 crore rupee), tương đương 5,86 tỷ USD.
Như vậy, khối lượng xuất khẩu gạo non-Basmati cao hơn gấp đôi gạo Basmati, nhưng tổng giá trị xuất khẩu chỉ nhỉnh hơn một chút.
Xu hướng này cũng phù hợp với mức bình quân trong sáu niên vụ từ 2020/21 đến 2025/26. Trong giai đoạn đó, xuất khẩu gạo Basmati bình quân đạt 5,16 triệu tấn, trị giá 4,97 tỷ USD; trong khi gạo non-Basmati đạt bình quân 14,74 triệu tấn, với giá trị 5,71 tỷ USD.
Sự khác biệt này cho thấy nghịch lý trong chính sách xuất khẩu gạo của Ấn Độ: phân khúc có sản lượng lớn hơn nhiều không tạo ra mức chênh lệch tương ứng về giá trị xuất khẩu.
Chi phí tài nguyên ẩn trong mỗi tấn gạo xuất khẩu
Mỗi tấn gạo mà Ấn Độ xuất khẩu đều mang theo lượng nước đã được sử dụng trong quá trình canh tác. Dòng tài nguyên nước này được gọi là nước ảo (virtual water) trong thương mại.
Tuy nhiên, không phải tất cả các nguồn nước đều có tác động như nhau. Lúa được trồng nhờ nước mưa, hay còn gọi là nước xanh (green water), thường tạo áp lực tương đối thấp lên nguồn tài nguyên tại địa phương. Ngược lại, lúa sử dụng nước được bơm từ các tầng chứa nước ngầm, sông và hồ chứa, được gọi là nước xanh lam (blue water), sẽ làm suy giảm nguồn tài nguyên vốn đã khan hiếm và ngày càng thu hẹp.
Áp lực lớn nhất hiện tập trung tại Punjab, Haryana và khu vực phía tây bang Uttar Pradesh. Tuy nhiên, hoạt động canh tác lúa phụ thuộc vào nước ngầm tại một số khu vực thuộc Tây Bengal, Bihar, Odisha, Chhattisgarh, Telangana, Andhra Pradesh, Tamil Nadu và Karnataka cũng góp phần làm gia tăng sức ép lên nguồn nước.
Vì vậy, câu hỏi chính sách cần được thay đổi: thay vì chỉ quan tâm Ấn Độ xuất khẩu bao nhiêu gạo, cần xác định lượng nước xanh lam khan hiếm được sử dụng để tạo ra khối lượng gạo xuất khẩu đó là bao nhiêu.
Sản xuất lúa gạo và bài toán phát thải carbon
Hoạt động canh tác lúa cũng có tác động đáng kể đến khí hậu. Những cánh đồng lúa ngập nước có thể phát sinh khí methane, trong khi việc lạm dụng phân bón chứa nitơ không phù hợp và các hoạt động canh tác thâm canh theo phương thức truyền thống có thể làm gia tăng các loại phát thải khí nhà kính (GHG) khác.
Một số công nghệ và phương thức canh tác có thể giúp giảm phát thải khí nhà kính, đồng thời nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên. Trong đó có phương pháp tưới ngập khô xen kẽ (AWD), gieo sạ trực tiếp (DSR), quản lý dinh dưỡng tổng hợp và các biện pháp quản lý sản xuất bền vững khác.
Tuy nhiên, tiềm năng giảm phát thải của những giải pháp này khác nhau tùy theo điều kiện khí hậu nông nghiệp và đặc điểm thổ nhưỡng. Việc áp dụng cũng có thể tạo ra sự đánh đổi giữa các loại khí nhà kính khác nhau. Vì vậy, cần đánh giá cụ thể theo từng điều kiện sản xuất và điều chỉnh công nghệ hoặc phương thức canh tác cho phù hợp.
Chuyển từ sản lượng sang giá trị trong chính sách xuất khẩu gạo
Chính sách lúa gạo của Ấn Độ cần hướng tới một chiến lược sản xuất phân hóa rõ ràng hơn, chuyển trọng tâm từ sản lượng sang giá trị. Mục tiêu là thu hoạch được nhiều lúa hơn trên mỗi đơn vị nước sử dụng, tạo ra thu nhập cao hơn trên mỗi tấn sản phẩm và giảm tiêu hao năng lượng, tài nguyên trên mỗi đơn vị gạo xuất khẩu.
Hoạt động canh tác cần được điều chỉnh phù hợp với điều kiện khí hậu nông nghiệp, khả năng cung cấp nước và tình trạng nguồn nước ngầm tại từng khu vực. Ở những vùng chịu áp lực thiếu nước nghiêm trọng, các chính sách khuyến khích chuyển đổi sang những loại cây trồng tiêu thụ ít nước hơn cần được triển khai song song với việc cải thiện hiệu quả tưới tiêu.
Đồng thời, chính sách cần nâng cao giá trị gạo xuất khẩu thông qua chất lượng, xây dựng thương hiệu, truy xuất nguồn gốc, chế biến và phát triển chỉ dẫn địa lý, thay vì chỉ dựa vào việc gia tăng khối lượng hàng hóa xuất khẩu.
Mục tiêu không phải là xuất khẩu ít gạo hơn, mà là xuất khẩu gạo có giá trị cao hơn và giảm chi phí về nước cũng như tác động môi trường trong mỗi tấn hàng được vận chuyển ra thị trường quốc tế.
Để đo lường tiến độ thực hiện, các nhà hoạch định chính sách cần theo dõi một hệ thống chỉ số kết hợp giữa nước, carbon và giá trị. Các chỉ số này bao gồm giá trị xuất khẩu trên mỗi tấn gạo và mỗi mét khối nước xanh lam; lượng nước ngầm sử dụng trên mỗi tấn sản phẩm; năng suất sử dụng nước tưới; lượng phát thải trên mỗi kg gạo; thu nhập của nông dân trên mỗi đơn vị nước sử dụng; và xu hướng biến động mực nước ngầm tại những vùng trồng lúa trọng điểm.
Ấn Độ đã chứng minh được năng lực cạnh tranh trên thị trường gạo toàn cầu. Thách thức tiếp theo là duy trì năng lực cạnh tranh đó theo hướng bền vững. Thành công thực sự không nên chỉ được đo bằng số tấn gạo xuất khẩu, mà còn bằng giá trị tạo ra từ mỗi giọt nước, mỗi đơn vị năng lượng và mỗi kg carbon được sử dụng trong quá trình sản xuất.
NPK/ Vinagri.News (The Hindu)
VINAGRI NEWS
BÀI VIẾT NÀY HỮU ÍCH VỚI BẠN?
Mọi sự ủng hộ, dù lớn hay nhỏ, đều vô cùng quý giá. Đó không chỉ là sự hỗ trợ về mặt tài chính, mà còn là sự ghi nhận, động viên và niềm tin để mình tiếp tục theo đuổi công việc chia sẻ thông tin nông nghiệp một cách nghiêm túc và lâu dài.

No comments:
Post a Comment